Ο Ιππόδρομος της Κωνσταντινούπολης...

Ο Ιππόδρομος...

Βρίσκεται κοντά στην Αγιά Σοφιά και το μπλέ τζαμί.

Σήμερα ελάχιστα στοιχεία απομένουν από το γιγάντιο στάδιο στην καρδιά της Κωνσταντινούπολης...

Η Γερμανική Κρήνη

Ο ιππόδρομος θεμελιώθηκε από τον αυτοκράτορα Σεπτίμιο Σεβήρο τον 3ο αιώνα μ.Χ. κατά την ανοικοδόμηση της πόλης. Λέγεται ότι το στάδιο είχε χωρητικότητα 100.000 ατόμων.

Σήμερα αποτελεί τον επιμήκη δημόσιο κήπο Ατ Μεϊντανί.

Ο Αιγυπτιακός οβελίσκος

Ο Κωνσταντίνος διακόσμησε τον κεντρικό διάδρομο με οβελίσκους και κίονες οι οποίοι κλάπηκαν από την Αίγυπτο και την Ελλάδα με σκοπό να δώσει μια αίσθηση ιστορικότητας στη νέα του πρωτεύουσα.

Η Στήλη των Όφεων από τους Δελφούς

Εδώ έλαβε χώρα η Στάση του Νίκα το 532 και που με εντολή του Ιουστινιανού σφαγιάστηκαν 35.೦೦೦ στασιαστές...

Χαμάμ στην Κωνσταντινούπολη... (Σεπτέμβριος 2011)

Το χαμάμ είναι η Ανατολική έκδοση του ατμόλουτρου και θεωρείται η υγρή έκδοση της σάουνας। Τα χαμάμ έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην κουλτούρα των Ανατολικών χωρών και ήταν μέρη συναντήσεων, εξαγνισμού και αρχιτεκτονικής ομορφιάς. Οι Ευρωπαίοι γνώρισαν τα χαμάμ μέσω επαφών με την Τουρκία γι' αυτό και μετονόμασαν τα χαμάμ σε Τουρκικά χαμάμ...

Αν και έχω επισκεφτεί πολλές φορές τη Τουρκία, η πρώτη φορά που έκανα χαμάμ εκεί ήταν στη Κωνσταντινούπολη τον περασμένο Σεπτέμβριο...

Το χαμάμ είναι ένα δωμάτιο υψηλής θερμοκρασίας όπου η υγρασία φτάνει και στο 100%. Η δράση του ατμού και η θερμότητα βοηθούν στη σωστή κυκλοφορία της λέμφου και στη αποβολή τοξινών από το ανθρώπινο σώμα.

Μέσα στο χαμάμ θερμαίνεται όλο το σώμα, διεγείρονται οι ιδρωτοποιοί αδένες και ανοίγουν σταδιακά οι πόροι του δέρματος. Τα αλλεπάλληλα λουσίματα με ζεστό νερό προσφέρουν επιπλέον αίσθημα χαλάρωσης και απομάκρυνσης του ιδρώτα. Αποτελεί τον αποτελεσματικότερο τρόπο καθαρισμού του δέρματος για το σώμα αλλά και για το πρόσωπο.

Η Βασιλική Δεξαμενή της Κωνσταντινούπολης...

Η δεξαμενή είχε αρχικά 336 μαρμάρινους κίονες ύψους 8 μέτρων...

Λεπτομέρεια της βάσης ενός κίονα με την κεφαλή της Μέδουσας...

Τα ψάρια που υπάρχουν ακόμη και σήμερα μέσα στη δεξαμενή...

Είναι η μεγαλύτερη υπόγεια δεξαμενή της Κωνσταντινούπολης. Βρίσκεται 150 μέτρα νοτιοδυτικά της Αγιάς Σοφιάς και έχει διαστάσεις 141 x 66 μέτρα.

Λέγεται ότι χτίστηκε από τον Μεγάλο Κωνσταντίνο, όμως καταστράφηκε περίπου το 475 και διαμορφώθηκε ως έχει σήμερα από τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό μισό αιώνα αργότερα, μετά δηλαδή την περίοδο της στάσης του Νίκα. Πληροφορίες για την δεξαμενή μας δίνει ο Έλληνας ιστορικός Προκόπιος της Καισαρείας στο έργο του "Περί των κτισμάτων", στο οποίο έργο περιγράφει πως φρέσκο νερό μεταφερόταν σε αυτή με την βοήθεια αγωγού, ενώ εκεί αποθηκευόταν μια ποσότητα νερού, το οποίο αφθονούσε σε άλλες περιοχές εκτός του καλοκαιριού.

Κατά την Οθωμανική αυτοκρατορία η δεξαμενή φαίνεται πως δεν χρησιμοποιήθηκε καθόλου. Ο Gilles περιγράφει πως οι κάτοικοι της πόλης αυτής της περιόδου δεν είχαν γνώση της ύπαρξης της δεξαμενής, παρά το γεγονός ότι αντλούσαν νερό και έπιαναν ψάρια ρίχνοντας κουβάδες στα υπόγεια των σπιτιών τους. Από τα τέλη του προηγούμενου αιώνα όμως πραγματοποιήθηκαν έργα αναστήλωσης της δεξαμενής και από το 1987 είναι ανοιχτή στο ευρύ κοινό.

Συνιστά ένα από τους σπουδαιότερους και παλαιότερους δημόσιους χώρους.

Οι υδρόμυλοι της Λιγώνας...

Η κοιλάδα - ρεματιά της Λιγώνας, σύμφωνα με ιστορικές μαρτυρίες, ήταν από την αρχαιότητα μια από τις πιο εύφορες περιοχές της βορειοδυτικής Λέσβου. Εδώ εγκαταστάθηκε γύρω στα 1870 η γιαγιά του παππού μου, η Κλεοπάτρα Μανδάνη, όταν παντρεύτηκε τον γαιοκτήμονα Λευτέρη Μανδάνη. Ήταν κόρη του Χιώτη* και είχε στην ιδιοκτησία της έναν υδρόμυλο (τον οποίο δούλευε η ίδια), και είναι ο πιο καλοδιατηρημένος της περιοχής. Σήμερα ανήκει στον Δημήτρη Μανδάνη και είναι γνωστός με την ονομασία "ο μύλος της Πάτρας" (φωτο. 1).

Οι υδρόμυλοι στη Λέσβο συναντώνται κατά ομάδες μέσα σε κοιλάδες και σε άλλα μέρη. Στη Λιγώνα εντοπίζεται ο πρώτος υδρόμυλος κοντά στις νερομάνες. Οι επόμενοι είναι χτισμένοι μέσα στη μαγευτική ρεματιά κάθετα στη διαδρομή του νερού, του οποίου σώζεται μεγάλο μέρος. Πρόκειται για ένα σύστημα εκμετάλλευσης του νερού που έδινε ενέργεια σε δεκαοκτώ υδρόμυλους, για να καταλήξει σε άρδευση του κάμπου και ύδρευση του οικισμού.

Έως την αρχή χρήσης της ατμομηχανής, η υδρενέργεια ήταν η μόνη πηγή παραγωγής ενέργειας εκτός της αιολικής. Το σύστημα αυτό της κατανομής του νερού ήταν πάντοτε η αφορμή για οξείες προστριβές ανάμεσα στους μυλωνάδες, αλλά και καμιά φορά και με τους αγρότες της περιοχής της Λιγώνας, που το χρησιμοποιούσαν για άρδευση. Οι προστριβές έφταναν συχνά μέχρι τα καφενεία των γύρω χωριών όπως της Πέτρας, του Βαφειού και της Στύψης, και αποτελούσαν την είδηση της ημέρας. Η παρέμβαση του χωροφύλακα ήταν ημερήσια διάταξη.

* Ονομαζόταν Χιώτης επειδή ήρθε στη Λέσβο από την Χίο, το 1822. Ήταν εκείνη η χρονιά όταν έγινε η σφαγή της Χίου και ο τουρκικός στόλος κατάστρεφε και έκαιγε τα πάντα για σαράντα μέρες (από τις 22 Μαρτίου), προσπαθώντας να παραδειγματίσει τους υπόλοιπους Έλληνες. Η μητέρα του τον έστειλε στη Λέσβο όταν εκείνος ήταν ακόμη βρέφος, για να τον γλιτώσει από σίγουρο θάνατο. Από τότε πήρε το όνομα "Χιώτης" και ακόμη σήμερα στη Στύψη, αλλά και στο Υψηλομέτωπο, υπάρχουν απόγονοί του με το επίθετο Χίου ή Χιώτης.

Η Στύψη επι Γατελούζων...

Τα παλιά ορυχεία της Στύψης στη Λέσβο...

Απόσπασμα από το βιβλίο του Παν. Σ. Παρασκευαϊδη "Η Μυτιλήνη επι Γατελούζων"

Οι Γατελούζοι (1355 - 1462) βέβαια δεν είναι δημοκρατικοί Κυβερνήτες εκλεγόμενοι απ' το λαό, όπως δεν ήταν όλοι οι βασιλείς και Ηγεμόνες σ' Ανατολή και Δύση την περίοδο αυτή της Ιστορίας και δεν είναι "ισχύς τους η αγάπη του λαού τους", αλλά ούτε η "πειθώ" των όπλων τους. Ισχύς τους είναι, όχι μόνον η αναγνώριση και στήριξη τους απ' τον Βυζαντινό Αυτοκράτορα και τη Γένουα, είναι, όπως σε κάθε εποχή, ο πλούτος τους. Αφού συνέλλεξαν αγαθά και χρήματα με την πειρατεία, την οποία ποτέ δεν παραμέλησαν να ασκούν, το εμπόριο, το δουλεμπόριο, ακόμα και τις οικονομικά συμφέρουσες επιγαμίες, έκαναν επενδύσεις στον τόπο που κυβερνούσαν.

Στη Λέσβο έχουν ανάκτορα και πύργους, σπίτια και κήπους, μαγαζιά και κτήματα. Στο Πληγώνι είναι τα εξοχικά τους. Το ίδιο θα συμβεί και με τους μετέπειτα άρχοντες της Τουρκοκρατίας, σαν τον Χασάν Πασά Τζετζάερλη ή τους Κουλαξίζηδες. Οι Γατελούζοι επιπρόσθετα έχουν και ελέγχουν τα ορυχεία της στύψης (alumen), που τους αποδίδουν ετησίως χιλιάδες φλορίνια. Στύψη ανακάλυψαν στα Κοντίσια της Άγρας, στα Παράκοιλα και στη Στύψη, χωριό που δημιουργήθηκε απ' τους εργαζόμενους στα κάτω από αυτό ορυχεία. Στη Στύψη, μια μεγάλη έκταση άδενδρη και άγονη σήμερα, έχει τα "pits" (λάκκους) και τις τεράστιες εκσκαφές με όγκους κοκκινωπού και ασπριδερού πετρώματος.

Οι Γατελούζοι κατασκεύασαν σε μεγάλη διαδρομή λιθόστρωτο μέχρι το σημείο φόρτωσης του ορυκτού. Για να μη γλιστρούν τα ορυκτά ζώα στους λίθους του οδοστρώματος δημιούργησαν με σφυρηλάτηση μικρές οπές. Χιλιάδες άνθρωποι εργάστηκαν στα ορυχεία της Στύψης και χιλιάδες ζώα μετέφεραν το ορυκτό στο λιμάνι της Πέτρας για εξαγωγή στην Ευρώπη. "Καραβιές" ολόκληρες στύψης διακινούνταν απ' τον τόπο φόρτωσης και πουλιόταν για την βιομηχανία νημάτων, δερμάτων, χρωμάτων και για φαρμακευτική χρήση. Το προϊόν είχε και το προσόν να μην είναι άμεσα χρήσιμο στους πειρατές, γιατί πέτρες και χώματα δεν αποτελούσαν επιθυμητή λεία.

Πολυσπόρι...

Ρεβύθια Λισβορίου

Λαθούρι Σαντορίνης

Φασόλια Λήμνου

Φακές Εγκλουβής

Στην αρχαία Αθήνα, κάθε χρόνο αυτή την εποχή που έσπερναν τη γη, γιόρταζαν τα Πυανοφόρια. Ήταν μια γιορτή αφιερωμένη στο θεό Απόλλωνα και τη θεά Αθηνά, προστάτες της γονιμότητας της γης. Μαγείρευαν οι νοικοκυρές ένα έδεσμα από σπόρους σιτηρών και άλλων καρπών και το πρόσφεραν παιδιά έξω από το ναό του Απόλλωνα, στεφανωμένα με κλαδιά ελιάς και δάφνης. Ύστερα γυρνούσαν από σπίτι σε σπίτι και τραγουδούσαν. Οι οικοδέσποινες έπαιρναν ένα μικρό κλαδί από τα μαλλιά τους και το κρεμούσαν στη πόρτα...

Αυτό το έθιμο έφτασε στις μέρες μας μέσα από τα χρόνια. Κάθε χρόνο, αυτές τις μέρες στην Ήπειρο, οι νοικοκυρές ετοιμάζουν πρωί - πρωί αυτό το έδεσμα και το προσφέρουν σε συγγενείς και φίλους. Μόνο που τώρα η γιορτή δε γίνεται προς τιμήν του Απόλλωνος και της Αθηνάς, τα παιδιά δε φοράνε πια στεφάνι, ούτε και οι οικοδέσποινες κρεμάνε κλαδιά ελιάς ή δάφνης στις πόρτες των σπιτιών. Ανοίγουν όμως τη βρύση, χύνουν με τη κουτάλα λίγα πολυσπόρια και κάνουν τη δική τους παράκληση... " Όπως τρέχει το νερό, έτσι να τρέξει φέτος η σοδιά μας".

Έθιμο από την αρχαιότητα, που έχει πολλά να μας διδάξει, δεν είναι κρίμα να μην το συνεχίσουμε;

Θυμάρι, κόκκινο κρασί, μαύρο πιπέρι και παραδοσιακό ταχίνι.

Εκτέλεση

Χρειαζόμαστε τρία φλιτζάνια όσπρια, φασόλια, λαθούρι, ρεβίθια και φακές. Τα ρεβίθια και το λαθούρι μουσκεμένα αποβραδίς, ενώ τα φασόλια και οι φακές μια ώρα πριν τα μαγειρέψουμε. Για την σάλτσα χρειαζόμαστε 2 σκελίδες σκόρδο, 10 κουταλιές της σούπας ταχίνι, λίγο κόκκινο κρασί, αλάτι, θυμάρι και φρεσκοτριμμένο πιπέρι.

Στραγγίζουμε τα όσπρια και βάζουμε χωριστά σε μια κατσαρόλα με νερό τα ρεβύθια και το λαθούρι να πάρουν βράση. Σε άλλη κατσαρόλα βάζουμε τα φασόλια και τις φακές. Μετά από πέντε λεπτά, αφού βράσουν, τα στραγγίζουμε. Βάζουμε φρέσκο νερό και προσθέτουμε ένα κρεμμύδι (προαιρετικά), κομμένο σε μικρούς σε κύβους. Χαμηλώνουμε τη φωτιά και αφήνουμε να σιγοβράσουν όσο χρειάζεται για να μαλακώσουν. Στραγγίζουμε και τα αφήνουμε να κρυώσουν.

Βάζουμε στο μπλέντερ το σκόρδο, το ταχίνι, το κρασί και το αλάτι και το δουλεύουμε μέχρι να γίνει μια σάλτσα με υφή κρέμας. Σε μια γαβάθα βάζουμε τα όσπρια, τα περιχύνουμε με τη σάλτσα και ανακατεύουμε καλά. Αφήνουμε να μείνει για μια ώρα και προτού σερβίρουμε το πασπαλίζουμε με θυμάρι και φρεσκοτριμμένο πιπέρι.

Το χαμάμ του Κλαπάδου...

Εικ. 1

Εικ. 2

Εικ. 3

Εικ. 4

Εικ. 5

Σε όλη την έκταση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, κατά καιρούς κατασκευάστηκαν περίφημα αρχιτεκτονικά έργα. Από τα πρώτα έργα που οι Οθωμανοί κατασκεύαζαν όταν κατακτούσαν μια πόλη ήταν τα χαμάμ. Ήταν κτήρια απόλυτα συνδεδεμένα με την καθημερινή ζωή της πόλης, τα οποία μπορούσαν να επισκεφτούν άντρες και γυναίκες από κάθε κοινωνική τάξη, καταγωγή και θρησκεία.

Η οργάνωση του χώρου των χαμάμ διακρίνεται σε δυο βασικά μέρη: το αποδυτήριο (εικ. 1) και το θερμό διαμέρισμα. Αυτά συμπληρώνονταν από βοηθητικούς χώρους για τις επιμέρους διαδικασίες φροντίδας του σώματος (εικ. 3). Χαρακτηριστικά αρχιτεκτονικά στοιχεία των χαμάμ αποτελούν οι θόλοι της οροφής τους που διατηρούσαν τη θερμοκρασία του χώρου σταθερή και διακοσμούνταν από φεγγίτες διαφόρων σχημάτων για τον φωτισμό του χώρου (εικ. 2).

Στο εγκαταλειμμένο χωριό του Κλαπάδου βρίσκεται ένα οθωμανικό χαμάμ σε ερειπιώδη κατάσταση. Πρόκειται για ένα μικρό χαμάμ του οποίου ο θόλος είναι διάτρητος με πολυάριθμους φεγγίτες, ενώ διακοσμητικά μοτίβα διακοσμούν τις κόχες του εσωτερικού (εικ. 5). Οι τοίχοι διατηρούν ακόμη το πράσινο χρώμα από τη μπογιά και υπάρχουν ακόμη οι κεραμικές σωλήνες (εικ. 4) που μετέφεραν το νερό στο θερμό διαμέρισμα.

Δεν είναι γνωστό πότε κατασκευάστηκε το χαμάμ του Κλαπάδου, ούτε και πόσο θα παραμείνει ακόμη όρθιο... αφού κανείς δεν ενδιαφέρεται γι' αυτό πια. Σήμερα στο εγκαταλειμμένο χωριό κυκλοφορούν ζώα (πρόβατα και κατσίκες) - μέσα και έξω από το χαμάμ - χωρίς καμία επιτήρηση από τους κτηνοτρόφους που τα έχουν, αφού η δασική υπηρεσία (που είναι υπεύθυνη για την περιοχή) τους έχει αφήσει να κάνουν ότι θέλουν...

Το γεφύρι της Κρεμαστής

Το γεφύρι της Κρεμαστής

Το γεφύρι αυτό, με ύψος 8,5μ., είναι ένα από τα πιο αξιόλογα τεχνικά έργα παραδοσιακής αρχιτεκτονικής στη Λέσβο. Η μονοκάμαρη κατασκευή του, ενσωματώνοντας τον επιφανειακό βραχισμό, προσφέρει μέσα στους αιώνες, αδιάλειπτη ζεύξη στις όχθες του ορμητικού ρέματος της Κακάρας (παραπόταμου του Τσικνιά).

Εμφανής είναι η δόμηση του φέροντος μέρους με ορθογώνιους λιθόπλινθους, οι οποίοι, όπως εικάζεται, προέρχονται από το αρχαίο ιερό της Κλοπεδής και συνδέονται με κουρασάνι, το ισχυρότερο παραδοσιακό μείγμα. Αξιοθαύμαστος είναι ο τρόπος σύνδεσης της λεπτής σειράς λίθων στη στέψη, όπως και το καλοδιατηρημένο λιθόστρωτο κατάστρωμα.

Το γεφύρι της Κρεμαστής, εξυπηρετούσε μια οδική αρτηρία, που συνέδεε την ανατολική, με τη βόρεια και τη δυτική Λέσβο. Θρυλείται ότι χτίστηκε κατά την εποχή της κυριαρχίας των Γατελούζων (14ο αι.), όμως η συγκριτική αρχιτεκτονική - ιστορική έρευνα το τοποθετεί χρονικά στο 160 αι.

Και γι' αυτό το γεφύρι ισχύει ο λαϊκός μεσαιωνικός μύθος, του χτισίματος της συζύγου του πρωτομάστορα στα θεμέλια, μύθος, που δηλώνει το αίσθημα της ευθύνης απέναντι στην αντοχή αυτού του σημαντικού και κοινωφελούς έργου.

Στην ευρύτερη περιοχή υπάρχουν κι άλλα μικρότερα παλαιά τοξωτά γεφύρια. Η πεζοπορική διαδρομή συνεχίζεται πάνω από το ιστορικό πέρασμα του γεφυριού.

Ο ναός της Ταυροπόλου Αρτέµιδος στην Ικαρία

14.1.19παράκειται δὲ τῇ Σάμῳ νῆσος Ἰκαρία ἀφ’ ἧς τὸ Ἰκάριον πέλαγος. αὕτη δ’ ἐπώνυμός ἐστιν Ἰκάρου παιδὸς τοῦ Δαιδάλου, ὅν φασι τῷ πατρὶ κοινωνήσαντα τῆς φυγῆς, ἡνίκα ἀμφότεροι πτερωθέντες ἀπῆραν ἐκ Κρήτης, πεσεῖν ἐνθάδε μὴ κρατήσαντα τοῦ δρόμου· μετεωρισθέντι γὰρ πρὸς τὸν ἥλιον ἐπὶ πλέον περιρρυῆναι τὰ πτερὰ τακέντος τοῦ κηροῦ. τριακοσίων δ’ ἐστὶ τὴν περίμετρον σταδίων ἡ νῆσος ἅπασα καὶ ἀλίμενος πλὴν ὑφόρμων, ὧν ὁ κάλλιστος Ἱστοὶ λέγονται· ἄκρα δ’ ἐστὶν ἀνατείνουσα πρὸς ζέφυρον. ἔστι δὲ καὶ Ἀρτέμιδος ἱερὸν καλούμενον Ταυροπόλιον ἐν τῇ νήσῳ καὶ πολισμάτιον Οἰνόη, καὶ ἄλλο Δράκανον ὁμώνυμον τῇ ἄκρᾳ ἐφ’ ᾗ ἵδρυται, πρόσορμον ἔχον· ἡ δὲ ἄκρα διέχει τῆς Σαμίων ἄκρας τῆς Κανθαρίου καλουμένης ὀγδοήκοντα σταδίους, ὅπερ ἐστὶν ἐλάχιστον δίαρμα τὸ μεταξύ. νυνὶ μέντοι λιπανδροῦσαν Σάμιοι νέμονται τὰ πολλὰ βοσκημάτων χάριν.

The island of Icaria, from which the Icarian Sea has its name, is near Samos. The island has its name from Icarus, the son of Dædalus, who, it is said, having accompanied his father in his flight, when both of them, furnished with wings, set out from Crete, fell on that island, unable to sustain his flight. He had mounted too near the sun, and the wings dropped off on the melting of the wax (with which they were fastened). The whole island is 300 stadia in circumference; it has no harbours, but only anchorages, the best of which is called Histi. A promontory stretches towards the west. There is also on the island a temple of Artemis, called Tauropolium, and a small town and another Dracanum, of the same name as the promontory on which it stands, with an anchorage for vessels. The promontory is distant from the promontory of the Samians, called Cantharius, 80 stadia, which is the shortest passage from one to the other. The Samians occupy it at present in its depopulated state, chiefly for the sake of pasture which it affords for cattle.

Strabo

Πυθαγόρας

Ο Πυθαγόρας, γιός του Μνησάρχου, γεννήθηκε γύρω στα 570 π.Χ. Σπούδασε κοντά στον Θαλή τον Μιλήσιο και τον Βίαντα τον Πριηνέα. Η δίψα του για γνώσεις και εμπειρίες τον έφεραν στα πέρατα του τότε γνωστού κόσμου, στη Σιδώνα, στην Αίγυπτο, στη Βαβυλώνα.

Όταν γύρισε στη Σάμο ίδρυσε το Ημικύκλιον, όπου και δίδασκε. Η αντίθεσή του όμως με τον Πολυκράτη και η αντίδραση που συνάντησε η διδασκαλία του, τον ανάγκασαν να ξενιτευτεί. Η παράδοση τον θέλει να πλανιέται για λίγο στις σπηλιές του Κέρκη προτού καταφύγει στη Μεγάλη Ελλάδα, αρχικά στον Κρότωνα και αργότερα στο Μεταπόντιο όπου και πέθανε γύρω στα 500 π.Χ.

Θεωρείται θεμελιωτής της μαθηματικής και της φυσικής επιστήμης. Ο ίδιος δεν έγραψε τίποτα, η διδασκαλία τού όμως και η συμβολή του στην ανάπτυξη της φιλοσοφίας και των επιστημών θα επηρεάζουν για πάντα τη ζωή και τη σκέψη των ανθρώπων.

Το μνημείο του Πυθαγόρα, έργο του γλύπτη Ίκαρη, στήθηκε στο παλιό λιμάνι για να θυμίζει τη σχέση της αρχαίας Σάμου με το πιο σημαντικό τέκνο της.

Ευπαλίνειο Υδραγωγείο, Σάμος

Το Ευπαλίνειο Υδραγωγείο, ή αλλιώς "Αμφίστομον Όρυγμα", είναι από τα πιο καλά διατηρούμενα μνημεία της Σάμου. Το κατασκεύασε ο μηχανικός Ευπαλίνος, γιος του Ναυστρόφου από τα Μέγαρα, για να φέρει στην πόλη τα άφθονα νερά της πηγής των Αγιάδων.

Το όρυγμα, με μήκος 1036 μ. και εσωτερικές διαστάσεις 1,80 x 1,80, λαξεύτηκε μέσα στο βραχώδες πέτρωμα, σε βάθος 180 μ. από την κορυφή του λόφου Καστρί. Για να συντομευτεί η διάνοιξη άρχισαν οι εργασίες συγχρόνως και στις δυο πλευρές του βουνού. Πολύπλοκοι συνδυασμοί και μαθηματικοί υπολογισμοί χρειάστηκαν για να συναντηθούν μέσα στα σπλάχνα του βουνού οι δυο υπόγειες σήραγγες.

Το Υδραγωγείο διατηρήθηκε σε χρήση για χίλια τουλάχιστον χρόνια, προτού εγκατασταθεί, στη ρωμαϊκή εποχή, με νέο που έφερε, με κτιστές κατασκευές και καμάρες πάνω από το ρέμα των Αγιάδων.

Πριν εγκαταλειφθεί εντελώς και καταχωσθει με όγκους χωμάτων, το Ευπαλίνειο Υδραγωγείο χρησιμοποιήθηκε ως καταφύγιο στα ταραγμένα χρόνια των επιδρομών των Περσών και των Αράβων (7ος αἱ. μ. Χ.).

Το Ηραίο, Σάμος

Μέσα στα πλαίσια της μετακινήσῃς πληθυσμών από την Ηπειρωτική Ελλάδα προς τα νησιά του Ανατολικου Αιγαίου και τα παράλια της Μ. Ασίας φτάνουν στη Σάμο, κατά τα τέλη της δεύτερης προχριστιανικής χιλιετίας, Ίωνες από την Επιδαυρία. Μαζί τους φέρνουν τη λατρεία της θεάς Ήρας, που θα εγκατασταθεί στο Ηραίο.

Το Ηραίο είναι το κυριότερο ιερό της αρχαίας Σάμου και βρίσκεται στη ΝΔ. ακτή του νησιού. Η θέση με το ασταθές έδαφος που δημιούργησαν οι προσχώσεις του ποταμού Ίμβρασου, παρουσίαζε ιδιαίτερα προβλήματα και δυσκόλεψε την θεμελίωση του ιερού. Η μεταφορά του όμως σε πιο βολική θέση ήταν αδιανόητη, αφού η λατρεία φώλιαζε πάντα σε μέρη όπου η παρουσία του θείου ήταν ιδιαίτερα έντονη.

Σε αυτή τη θέση, στις όχθες του Ίμβρασου, γεννήθηκε κατά τη σαμιακή παράδοση η θεά Ήρα, στη ρίζα μιας λυγαριάς που διατηρήθηκε ως τα χρόνια του περιηγητή Παυσανία (2ος αἱ. μ. Χ.). Στον ίδιο χώρο τοποθετείται και ο Ιερός Γάμος της θεάς με τον Δία.

Ο ναός ήταν δίπτερος, με διπλές κιονοστοιχίες από 24 κίονες στις μακρές πλευρές και τριπλές στις προσόψεις (με 8 κίονες στην ανατολική και 9 στην Δ. Πλευρά), αναφέρει ο έφορος αρχαιοτήτων Κωνσταντίνος Τσάκου στο βιβλίο του "Σάμος". Αν υπολογιστεί το αρχικό ύψος του σε 20 μ. περίπου, τότε γίνεται κατανοητός ο θαυμασμός του Ηρόδοτου... "ο μέγιστος πάντων νηων των ημείς ίδμεν".

Σάμος, Σεπτέμβριος 2009

Ένα κολχικό που συνάντησα στο βουνό Καρβούνη

Βουρλιώτες

Αμπελώνας

Το όνομα του νησιού φαίνεται ότι προέρχεται από μια πανάρχαια ρίζα SAMA - που έχει σχέση με τα ύψη και δικαιώνεται από τα ψηλά βουνά, τον Κέρκης και την Άμπελο με τις κορυφές του Καρβούνης Η μεταγενέστερη παράδοση απέδωσε το όνομα στον Σάμο, γιό του μυθικού οικιστή του νησιού, του Αναγκαίου. (φωτό. άγρια λουλούδια στο βουνό Καρβούνη).

Στην αρχαία φιλολογία η Σάμος αναφέρεται με ποιητικά επίθετα, όπως Υδρηλή, για τα πολλά νερά της, Δόρυσα, Δρύουσα και Κυπαρισσία για τα ξύλα και τα δέντρα της, Μελάνθεμος και Μελάμφυλλος, Φυλλίς και Ανθεμίς, για την πλούσια βλάστηση και τα πολλά άνθη της.

Μικρές σχετικά αλλά εύφορες πεδιάδες σε συνδυασμό με το γλυκό κλίμα, ευνόησαν την ανάπτυξη της αμπελουργίας και τις καλλιέργειες σιτηρών και δέντρων, δικαιώνοντας την έκφραση " και ορνίθων γάλα φέρει η νήσος" που της έδωσε ο κωμικός ποιητής του 4ου π.Χ. αι. Μένανδρος.

Περίφημο ήταν και είναι, παρά τις αντιρρήσεις του Στράβων, το μοσχάτο κρασί της Σάμου, ο ανθοσίας των αρχαίων.

Η λατρεία του Ορφέα στη Λέσβο

Orpheus Slain By The Thracian Women του Emile Levy

Η σφαγή του Ορφέα

Η σαν της Θράκης ο αοιδός είχε το νου του χάσει
να δεί ξανά το φίλο του, το τέκνο του Βοριά,
και μέρα νύχτα καθόταν μέσα στα απόσκια δάση
και τραγουδούσε μονάχος να βρει παρηγοριά
γιατί έτρωγαν τα σπλάχνα του ακοίμητες φροντίδες
τον Κάλαϊν, τον Κάλαϊν παντοτινά ποθεί.

Μα τον Ορφέα σκότωσαν κακές οι Βιστωνίδες
καθεμιά εχύθη επάνω του με κοφτερό σπαθί,
τι ζήλεψαν που παίνεσε του φίλου του τα κάλλη
και δεν τραγούδησε ομορφιές και μάγια γυναικών
κι αφού με τα λεπίδια τους του έκοψαν το κεφάλι,
τό 'ριξαν με τη λύρᾳ του στο κύμα το γλαυκό
τα δυό δετά με μια θηλιά, μαζί για να τα παίρνει
και να τα βρέχει ο αφριστός γιαλός ολημερίς...

Μα προς τη Λέσβο η θάλασσα τα πάει και τα ξωσέρνει
κι ακούστηκε ήχος στο πέλαγος σαν λύρας λυγερής
και στα νησιά και στ' ανθηρά ακρογιάλια που το πήραν
και το κεφάλι οι κάτοικοι έθαψαν το ιερό
κι έβαλαν μες στο μνήμα του την πονεμένη λύρα,
που κίναγε πέτρες άλαλες και του Άδη το νερό!

Κι από τότε ερατεινά τραγούδια και κιθάρες
στη Λέσβο πρώτα ηχολογούν απ' όλα τα νησιά.
Τους Θράκες πάλι ακούοντας τι έκαναν οι ζηλιάρες
γυναίκες τους, τους ἐπιασε θυμός κι απελπισία,
και στίξανε των θηλυκών το δέρμα να θυμίζουν
τα βένετα σημάδια τους το μαύρο φονικό
κι ακόμα τις γυναίκες τους ίσαμε τώρα στίζουν
για του Ορφέα τη σφαγή, τ' απίστευτο κακό.

Φανοκλής

(Μετάφραση: Σιμ. Μενάρδος)

Όταν οι γυναίκες της Θράκης σκότωσαν τον Ορφέα και πέταξαν τα μέλη του σώματός του στη θάλασσα, το κύμα έφερε τὸ κεφάλι καὶ τῇ λύρᾳ του στῇ Λέσβο, συγκεκριμένα στις ακτές της Αρχαίας Άντισσας. Τότε οι κάτοικοι της τα περιμάζεψαν και τα φύλασσαν σε "ιερό", ή αλλιώς στο "άδυτον", όπως αναφέρει ο Τυανέας Απολλώνιος που το είχε επισκεφτεί τον 1ο αιώνα π.Χ. Η παράδοση λέει ότι από τότε το κεφάλι του Ορφέα χρησμοδοτούσε.

Λέγεται ότι η φήμη του μαντείου ήταν τόσο μεγάλη που επισκίαζε τα υπόλοιπα μαντεία του Απόλλωνα, όπως πχ στο Γρύνειο, στη Κλάρο και στους Δελφούς (Φλάβιος Φιλόστρατος)‎, καὶ ὅτι για να εμποδίσει τὴν περεταίρω εξάπλωση τῆς φήμης τοῦ Ορφέα, ο Ἀπόλλωνας τοῦ απαγόρευσε τὴν άσκηση τῆς μαντικῆς τέχνης.

Σύμφωνα μὲ τὶς πληροφορίες τοῦ Φιλόστρατου, τὸ "ἄδυτον" πράγματι υπῆρξε. Ο ἴδιος αναφέρει ὅτι βρισκόταν σὲ μια χαράδρα τῆς Λέσβου (ἐν κοίλῃ τῇ γῇ), όπου ακριβῶς βρίσκεται καὶ ο "Σπήλιος", βορειοανατολικὰ τῆς σύγχρονης Αντισσας. Απὸ τὸν Χαρίσῃ πληροφορούμαστε ὅτι η εἴσοδος τοῦ σπηλαίου ἔχει πλάτος 10 μ καὶ ὕψος 12 μ καὶ ὅτι εἶναι στραμμένη πρὸς τὰ νοτιοανατολικά, ενῶ τὸ εσωτερικὸ τοῦ αποτελεῖται απὸ ἔναν ωοειδῆ θάλαμο 600 τμ περίπου. Ο φωτισμὸς τοῦ εἶναι πολὺ καλός, λόγῳ τοῦ μεγάλου ανοίγματος τοῦ στομίου, καὶ η υγρασία μικρή, γεγονός που εξηγεῖ τὴν ἔλλειψη σταλακτιτικοὺ διακόσμου.

Η εσωτερικὴ τεχνητὴ διαμόρφωση τοῦ σπηλαίου (πρόναος καὶ ἄβατον), μοιάζει μὲ εκείνη τοῦ μαντείου τῆς Δωδώνης, αλλὰ καὶ μὲ ἄλλα μαντεῖα τῆς αρχαιότητας. Στον πρόναο οι επισκέπτες περίμεναν ενώ ο μάντης δεχόταν τὸν χρησμὸ στο ἄβατον. Ενδεικτικὴ εἶναι καὶ η πληθώρα αγγείων τελετουργικὴς χρήσεως (Βuccherο) τῆς αρχαϊκῆς περιόδου, τὴν εποχὴ δηλαδή που ξεκίνησε η λατρεία τοῦ Ορφέα στῇ Λέσβο.

Αξίζει να σημειωθεὶ ὅτι η ἔλλειψη αγγείων κατὰ τοὺς μεταγενέστερους χρόνους ταυτίζεται μὲ τὴν ξαφνικὴ διακοπὴ λειτουργίας τοῦ μαντείου που αναφέρει ο Φιλόστρατος. Αυτὸ προφανῶς αποδίδεται στῇν ιδρύσῃ ενὸς ανταγωνιστικοῦ μαντείου της Λέσβου, εκεῖνο τοῦ Ναπαίου Απόλλωνα. Ἂν καὶ σταμάτησε η λειτουργία τοῦ μαντείου, η λατρεία τοῦ Ορφέα στῇ Λέσβο συνεχίστηκε για πολλοὺς αιῶνες.

Ἀπόλλων καὶ Λέσβος 8

Στην Λέσβο βρίσκουμε τὸν Απόλλωνα καὶ ως Κιλλαῖο. Πιθανὸν η λατρεία τοῦ Κιλλαίου Απόλλωνα να ἦλθε απὸ τὴν πόλη Κίλλα που βρίσκεται στην Αιολίδα τῆς Μικρὰς Ασιάς. Απὸ τὰ γραπτὰ τοῦ Στράβωνα μαθαίνουμε ὅτι στις πόλεις Χρυσὰ καὶ Κίλλα λατρευόταν ο Απόλλωνας μὲ τὸ επίθετο Κιλλαῖος καὶ ΣΜΙΝΘΕΥΣ.

13.1.62 Ἐν δὲ τῇ Ἀδραμυττηνῇ ἔστι καὶ ἡ Χρῦσα καὶ ἡ Κίλλα· πλησίον οὖν τῆς Θήβης ἔτι νῦν Κίλλα τις τόπος λέγεται͵ ἐν ᾧ Κιλλαίου Ἀπόλλωνος ἔστιν ἱερόν· παραρρεῖ δ΄ αὐτῷ ἐξ Ἴδης φερόμενος ὁ Κίλλαιος ποτα μός· ταῦτα δ΄ ἐστὶ κατὰ τὴν Ἀντανδρίαν· καὶ τὸ ἐν Λέσβῳ δὲ Κίλλαιον ἀπὸ ταύτης τῆς Κίλλης ὠνόμασται· ἔστι δὲ καὶ Κίλλαιον ὄρος μεταξὺ Γαργάρων καὶ Ἀντάνδρου. φησὶ δὲ Δάης ὁ Κολωναεὺς ἐν Κολωναῖς ἱδρυθῆναι πρῶτον ὑπὸ τῶν ἐκ τῆς Ἑλλάδος πλευσάν των Αἰολέων τὸ τοῦ Κιλλαίου Ἀπόλλωνος ἱερόν· καὶ ἐν Χρύσῃ δὲ λέγουσι Κίλλαιον Ἀπόλλωνα ἱδρῦσθαι͵ ἄδηλον εἴτε τὸν αὐτὸν τῷ Σμινθεῖ εἴθ΄ ἕτερον.

Ἐπίσης, στην ραψωδία Α τῆς Ιλιάδας απὸ τὰ λόγια τοῦ Χρύση:

"Ἐπάκουσέ μου, ασημοδόξαρε, ποὺ κυβερνᾷς τῇ Χρυσᾶ
καὶ τὴν τρισάγια Κίλλα, κι ἄσφαλτα τὴν Τένεδο αφεντεύεις,
Ποντικοδαίμονα, ἂν σοῦ στέγασα ναὸ χαριτωμένο
κάποτε ως τώρα ἐγώ, για ἂν σοῦ 'καψα παχιὰ μεριά ποτέ μου,
γιδίσια για ταυρίσια, επάκουσε, καὶ δῶσε να πλερώσουν
οι Δαναοὶ μὲ τις σαγίτες σου τὰ δάκρυά που 'χω χύσει!"

Αφορμὴ η απαιτήσῃ τοῦ Χρύση, τοῦ ιερέα τοῦ Απόλλωνος, να τοῦ επιστραφεὶ η θυγατέρα τοῦ Χρυσηίδα - τὴν οποία εἶχε πάρει κατὰ τῇ μοιρασιὰ τῶν αιχμαλώτων ο Αγαμέμνονας καὶ ο οποῖος αρνιόταν να τὴν επιστρέψει - ἔπεσε ο φοβερὸς λοιμὸς στο στρατόπεδο τῶν Αχαιών. Πιεζόμενος ο Ἀγαμέμνονας απὸ τοὺς Αχαιοὺς να επιστρέψει τὴν Χρυσηίδα στον πατέρα τῆς, ἔθεσε ὄρο ὅτι θὰ τὴν επέστρεφε μόνο ἂν ὁ Αχιλλέας τοῦ παραχωροῦσε τὴν Βρισηίδα.

Κατὰ τὴν παράδοση η Βρισηίδα εἶχε γεννηθεὶ στην Βρῖσα τῆς Λέσβου (ἣ ἀλλιῶς "Βρύσια πόλις" ὅπως αναφέρει ο Αλεξανδρινὸς λεξικογράφος τοῦ 5ου αιῶνα Ησύχιος), ὅπου υπῆρχε ιερὸ τοῦ Διονύσου τοῦ "Βρισαγενούς", καὶ ιερέας τοῦ ἤταν ο Βρισέας, ο πατέρας τῆς Βρισηίδας. Ὅταν κατὰ τὸν Τρωϊκὸ πόλεμο ο Αχιλλέας κατέλαβε τὴν Λυρνησσό, τὴν πόλη ὅπου ζοῦσε η Βρισηίδα παντρεμένη μὲ τὸ βασιλιὰ Μύνητα, τὴν πῆρε ως πολύτιμο λάφυρο μαζὶ τοῦ στο στρατόπεδο τῶν Ελλήνων στῇ Τροία.

http://www.iliashomer.741.com/BRISHIS.htm

Ακόμη καὶ σήμερα μπορεὶ κανεὶς να δεῖ τὰ ἐρείπια τοῦ ιεροῦ στο γραφικὸ λιμανάκι τῆς Αρχαίας Βρίσας, στῇ ῥίζα ενὸς βράχου.

Ἀπόλλων καὶ Λέσβος 7

Ἄκρα Μαλέας, Πελοπόνησσος

Στα περισσότερα ιερά συναντάμε καὶ τὴν απαραίτητη χριστιανικὴ εκκλησία που τὰ περισσότερα κομμάτια τῆς εἶναι παρμένα απὸ τὸ ιερό. Ὅσον αφορᾷ τὰ ιερὰ τοῦ Απόλλωνα, θὰ μποροῦσε να ισχυριστεὶ κανείς, ἔστω καὶ μὲ υπερβολή, ὅτι ὅπου υπάρχουν αυτὰ υπάρχει καὶ εκκλησία τοῦ αγίου Γεωργίου.

Στην περιοχὴ Μηλάντα τῆς Λέσβου για παράδειγμα, υπάρχουν πολλὰ ευρήματα αρχαίου ιεροῦ ἔτσι που να εἶναι πολὺ πιθανὴ η υπάρξῃ κάποιου ιεροῦ τοῦ Απόλλωνα (η ετυμολογία τοῦ τοπωνύμιου Μηλάντα πιθανὸν να προέρχεται απὸ τὴν λέξη "μῆλα" που στα αρχαία ελληνικά σημαίνει πρόβατα). Σήμερα υπάρχει χτισμένο πάνω στα ερείπια αυτοῦ τοῦ αρχαίου ιεροῦ τὸ παλιὸ μοναστῆρι τοῦ αγίου Γεωργίου.

Ἕνα ἄλλο παράδειγμα εἶναι τὸ ιερὸ τοῦ Απόλλωνα που αναφέρει ο Παυσανίας ὅτι εἶδε στην ανατολικὴ πλευρὰ τοῦ Μαλέα στην Πελοπόννησο. Τὸ ονομάζει μάλιστα καὶ Επιδήλιο, επειδὴ εκεῖ υπῆρχε ξόανο τοῦ θεοῦ τὸ οποῖο τὰ κύματα ἔφεραν απὸ τὴν Δῆλο, ὅταν ο Μηνοφάνης στρατηγὸς τοῦ Μιθριδάτη, κυρίευσε τὴν πόλη καὶ απὸ ασέβεια πέταξε τὸ ἄγαλμα τοῦ θεοῦ στῇ θάλασσα. Στῇ θέση αυτὴ εἶναι σήμερα ο ναὸς τοῦ αγίου Γεωργίου ο οποῖος ἔχει χτιστεὶ απὸ τὰ οικοδομικὰ μέλῃ τοῦ αρχαίου ναοῦ.

Η συγκριτικὴ λαογραφία επισημανεῖ τὶς πολλὲς ομοιότητές που υπάρχουν ανάμεσα στην λατρεία τοῦ Απόλλωνα καὶ στῇ λατρεία τοῦ αγίου Γεωργίου, ὅπως πχ. ο κοινὸς μῦθος τῆς δρακοκτονίας. Ο ἅγιος Γεώργιος, ὅπως ἄλλωστε καὶ ο Απόλλωνας, συσχετίστηκε μὲ τὴν πάλη τοῦ Φωτὸς μὲ τὸ Σκότος, τοῦ καλοῦ μὲ του κακού. Επίσης, η γιορτὴ τοῦ αγίου Γεωργίου ὡς καθαρὰ ποιμενικὴ γιορτὴ, συσχετίστηκε μὲ τὴν γιορτὴ τοῦ Απόλλωνα ως προστάτη τῶν βοσκῶν.

Ἀπόλλων καὶ Λέσβος 6

Η Λέσβος καὶ τὰ απέναντι Μικρασιατικὰ παράλια

Στην Αιολίδα περιλαμβάνονταν η Τένεδος, ὅπου βρισκόταν η πόλη Αιολὶς μὲ τὸ ιερὸ τοῦ Σμινθέως Απόλλωνος, καὶ η Λέσβος, στην οποία στάθμευσαν οι Αιολεὶς πρὶν απὸ τὸν αποικισμὸ τοὺς στῇ Μικρὰ Ἀσία καὶ ἵδρυσαν τὶς πόλεις Μυτιλήνη, Πύρρα, Μήθυμνα (στη Μήθυμνα υπῆρχε επίσης ιερὸ τοῦ Σμινθέως Απόλλωνα), Αρίσβη, 'Αντισσα καὶ Ερεσό. Αλλες πόλεις των Αιολέων ἤταν τὸ Νέον Τεῖχος, η Τῆμνος, η Κίλλα, τὸ Νότιον, η Αιγιρόεσσα, η Πιτάνη, οι Αιγαῖες, η Μύρινα καὶ η Γρύνεια (ὅπου βρισκόταν καὶ τὸ κοινὸ τῶν Αιολέων: ο ναὸς τοῦ Απόλλωνα).

Τὸ προσωνύμιο Σμινθεὺς μαρτυρεῖται για πρώτη φορὰ (Simiteo) σὲ μία πηλίνη πινακίδα Γραμμικῆς Β γραφῆς (ΚΝ V 52) απὸ τὸ ανάκτορο αρχεῖο τῆς Κνωσού ενώ στην ιδιότητα τοῦ εξολοθρευτῇ μυῶν (μῦς - σμίνθος, που στα αρχαία ελληνικὰ σημαίνει ποντίκι), στους ιστορικοὺς χρόνους στην Ιλιάδα.

Για τὴν λατρεία τοῦ Σμινθέως Απόλλωνος στην Αιολίδα ο Στράβωνας ανάφερει:

Κατὰ δὲ τὸν πορθμὸν τὸν μεταξὺ τῆς Ἀσίας καὶ τῆς Λέσβου νησία ἐστὶ περὶ εἴκοσιν͵ ὡς δὲ Τιμοσθένης φησί͵ τετταράκοντα· καλοῦνται δ΄ Ἑκατόννησοι συνθέτως͵ ὡς Πελοπόννησος͵ κατὰ ἔθος τι τοῦν γράμματος πλεονάζοντος ἐν τοῖς τοιούτοις͵ ὡς Μυόννησος καὶ Προκόννησος λέγεται καὶ Ἁλόννησος͵ ὥστε Ἑκατόν νησοί εἰσιν͵ οἷον Ἀπολλωνόννησοι· Ἕκατος γὰρ ὁ Ἀπόλλων· παρὰ πᾶσαν γὰρ δὴ τὴν παραλίαν ταύτην ὁ Ἀπόλλων ἐκτετίμηται μέχρι Τενέδου͵ Σμινθεὺς ἢ Κιλλαῖος καλούμενος ἢ Γρυνεὺς ἤ τινα ἄλλην ἐπωνυμίαν ἔχων. πλησίον δὲ τούτων ἐστὶ καὶ ἡ Πορδοσελήνη͵ πόλιν ὁμώνυμον ἔχουσα ἐν αὐτῇ· καὶ πρὸ τῆς πόλεως ταύτης ἄλλη νῆσος πόλις μείζων αὐτῆς͵ καὶ πόλις ὁμώνυμος ἔρημος͵ ἱερὸν ἅγιον ἔχουσα Ἀπόλλωνος.

Ἀπόλλων καὶ Λέσβος 5

Λεπέτυμνος

Απὸ τὴν απώτατη εποχὴ τῆς αρχαιότητας οι Αιολεὶς ἔστρεψαν τοὺς λογισμοὺς καὶ τὴν φαντασία τοὺς πρὸς τὸν Λεπέτυμνο, τὸ ψηλότερο βουνὸ τοῦ νησιοὺ (968 μ). Τὸ ψήλωμα καὶ η ομορφιὰ τοῦ στάθηκαν επὶ χιλιάδες χρόνια πηγὴ ἔμπνευσης για αυτούς.

Μέσα απὸ τῇ μοναδικῇ φύσῃ μὲ φτέρες, αρκομηλιές, πηγὲς καὶ αιώνια βράχια μπορεὶ κανεὶς να κατανοήσει τὴν δυναμικὴ παρουσία αυτοῦ τοῦ βουνοῦ στῇ ζωὴ τοῦ αιολικoὺ γένους. Ἄλλωστε, ὅπως τονίζει σὲ ἔναν στίχο ο Γάλλος ποιητὴς Λεκὸντ Ντε Λιλ, θέλοντας να εξαρεῖ τῇ συμβολῇ τῶν βουνῶν στην ιστορία τῶν εθνῶν:

"Στα κορφοβούνια εἶναι η πηγὴ κάθε φυλῆς καθάριας"

Τὸ βουνὸ πῆρε τὴν ονομασία τοῦ απὸ τὸν ἥρωα τοῦ Τρωικοῦ Πολέμου Λεπέτυμνο, ο οποῖος εἶχε παντρευτεὶ μία απὸ τὶς πέντε κόρες τοῦ βασιλιὰ Μάκαρα, τὴν Μήθυμνα. Εκείνη μὲ τὴν σειρὰ τῆς χάρισε τὸ ὄνομα τῆς σὲ μία ἀπὸ τὶς πιὸ ὄμορφες κωμοπολεις τῆς Λέσβου που βρίσκεται στους πρόποδες τοῦ βουνοῦ. Στῇ Μήθυμνα λέγεται πως υπῆρχε ιερὸ τοῦ Απολλῶνα Σμινθεύς.

http://www.mikrosapoplous.gr/iliada/SMINTHEUS.htm

Ἂν ακολουθήσει κανεὶς τὸν χωματόδρομο που ξεκινὰ απὸ τὸ χωριὸ Πελόπη, σὲ πέντε ὦρες περίπου θα φτάσει στῇ κορυφὴ τοῦ άι-Λιά. Τὸ γλυκοχάραμα, σὲ αυτὴ τὴν ἄκρη τῆς Γῆς, εἶναι η ὥρα που γοητεύει καὶ συνεπαίρνει τὸν ἐπισκέπτῃ περισσότερο απὸ οτιδήποτε ἄλλο. Τὸ φῶς ξεχύνεται στους ορίζοντες, διώχνει τὸ σκοτάδι τῆς νύχτας, καὶ ὅλα λούζονται σὲ μία απεράντη θάλασσα φωτός, ποὺ ὅλο καὶ πλημμυρίζει μὲ τὸ πέρασμα τῆς ὥρας.

Πῶς θα μποροῦσε να μὴν είχε λατρευτεὶ ἔδω ο θεὸς τοῦ φωτός;

Απὸ τὸν Θεόφραστο γνωρίζουμε ὅτι στο Λεπέτυμνο υπῆρχε ιερὸ τοῦ Απόλλωνα, Αστεροσκοπεῖο, μνημεῖο τοῦ ἥρωα Λεπέτυμνου καὶ ο τάφος τοῦ Παλαμίδη, ενώ από τον Μύρσιλο: "Μυρσίλος δὲ ὁ Λέσβιος ἐν τῷ ὅρει φύσιν Λεπετύμνω, ἱερὸν Ἀπόλλωνος εἶναι καὶ ἡρῷον Λεπετύμνου, ἐφ ὢ καθάπερ ἐν τῷ Κράνωνι, δύο μόνον εἶναι κόρακας, ὄντων οὐκ ὀλίγον ἐν τοῖς πλησίον τόποις".

Δεν εἶναι τυχαῖο λοιπόν που ο τόπος ἔδω εἶναι διάσπαρτος απὸ ὄστρακα αγγείων, καθὼς καὶ απὸ τούβλα καὶ κεραμίδια που υποδηλώνουν τὴν υπάρξῃ κτίσματος. Ο Μάκης Αξιώτης αναφέρει ὅτι σὲ ἕνα μικρὸ πλάτωμα κάτω απὸ τὸν βράχο βρέθηκαν επιφανειακὰ πέντε κεφαλάκια απὸ εἴδωλα, ἕνα εὔρημα που θέτει τὴν σφραγῖδα τοῦ ιεροῦ χώρου. Τὰ δύο εἴχαν διατηρημένα τὰ χαρακτηριστικὰ τοῦ προσώπου, τὰ ἄλλα τρία ἤταν φθαρμένα. Τὸ ἕνα ἔφερε κάλυμμα οξύληκτο (ἴσως ἤταν μορφὴ νεαροῦ), τὰ ἄλλα δυο, γυναικεῖες μορφές, ἔφεραν κυλινδρικὸ κάλυμμα που σκέπαζε ο χιτῶνας (μῆκος ἀπὸ 2 ἕως 4 ἐκ.).

Τὰ βουνὰ μὲ τῇ ομορφιὰ καὶ τὸν θρύλο τοὺς πάντα δέσποζαν στῇ ψυχὴ τοῦ ελληνικοῦ γένους.

Στις κορυφὲς τοῦ Λεπέτυμνου ὅταν γλυκοχαράζει, τραβάει τὸν αιώνιο δρόμο τοῦ κατὰ τὴν δύσῃ ο αυγερινὸς καὶ τότε αρχίζουν να τραγουδοὺν τὰ αηδόνια στις ῥεματιὲς καὶ να ζωντανεύει η φύσῃ. Ἔδω λατρεύτηκε ο Απόλλων.

Ἀπόλλων καὶ Λέσβος 4

Περιοχή Κέφαλος, Άντισσα

Στην αρχαία Ελλάδα, ὅταν η μουσικὴ ἤταν συνώνυμη μὲ τὴν ιερότητα καὶ τὸ μυστήριο, η Θρᾴκη ἔμελε να γεννήσει τὸν μεγαλύτερο σὲ ικανότητα μουσικὸ καὶ υμνωδό, τὸν Ορφέα, ενώ πιὸ νότια στο Αιγαῖο, η Δῆλος, ἔδωσε καταφύγιο στην γέννησῃ τοῦ θεοῦ τῆς μουσικῆς, τὸν Απολλῶνα, ο οποῖος παρέδωσε τὴν τέχνη αυτὴ στον Ορφέα.

Ο μῦθος λέει πως ο Απόλλωνας χάρισε στον Ορφέα τόσο τὴν απαράμιλλη τέχνη τοῦ στο παίξιμο τῆς λύρας, ὄσο καὶ μαντικὲς δυνάμεις. Τοῦ ἔδωσε τὴν πεντάχορδη λύρα τοῦ (τὸ ὄργανο που εφηῦρε ο Ερμῆς, απ’ τὸν οποῖο καὶ τὸ πῆρε ως δῶρο ο Απόλλωνας), στην οποία αργότερα ο Ορφέας πρόσθεσε δύο ἄκομη χορδές.

O Ορφέας ἤταν γιὸς τοῦ βασιλιὰ τῆς Θρᾴκης Οἴαγρου καὶ τῆς Μούσας Καλλιόπης, προστάτιδας τῆς Επικῆς Ποίησῃς. Τὸ παίξιμο καὶ η φωνὴ τοῦ μάγευε ανθρώπους καὶ ζῷα, ημέρευε ἄκομα καὶ τοὺς "θυμούς" τῆς φύσῃς καὶ μετακινοῦσε μέχρι καὶ τὰ βουνὰ καὶ τὰ δέντρα.

http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9F%CF%81%CF%86%CE%AD%CE%B1%CF%82_(%CE%BC%CF%85%CE%B8%CE%BF%CE%BB%CE%BF%CE%B3%CE%AF%CE%B1)

Για τὸν θάνατο τοῦ Ορφέα αναφέρεταί πως οι γυναῖκες τῆς Θρᾴκης τὸν σκότωσαν διαμελίζοντας τὸ σῶμα τοῦ, συνεπαρμένες απὸ τὸ βακχικὸ πνεῦμα σὲ μία απ’ τὶς διονυσιακὲς τελετές. Στῇ συνέχεια πέταξαν τὰ κομμάτια τοῦ σώματός του στον Ἔβρο καὶ τὰ κύματα ἔφεραν τὸ κεφάλι καὶ τὴν λύρα στις ἀκτὲς τῆς Ἄντισσας τῆς Λέσβου, στην πατρίδα τοῦ περίφημου μουσικοῦ Τέρπανδρου. Τὸ υπόλοιπο σῶμα τὸ ἔθαψαν οι Μοῦσες στα Λείβηθρα, στους πρόποδες τοῦ Ολύμπου.

Τὸ κεφάλι τοῦ Ορφέα τὸ φύλαξαν οι κάτοικοι τῆς Ἄντισσας στον ναὸ τοῦ Διονύσου ὅπου συνέχισε να τραγουδάει καὶ να χρησμοδοτεί, ενῶ τὴν λύρα τοῦ τὴν φύλαξαν στον ναὸ τοῦ Απόλλωνα στῇ Μυτιλήνη. Η παράδοση λέει πως απὸ τότε τὰ αηδόνια τοῦ νησιοὺ τραγουδοὺν πιὸ γλυκὰ απὸ ὅλα τὰ αηδόνια τῆς γῆς.

Ἀπόλλων καὶ Λέσβος 3

Αιολίδα

Πέρα από τις μαρτυρίες τῶν ιστορικῶν, υπάρχει καὶ τὸ αντίστοιχο μυθολογικὸ πλαίσιο. Ανακαλώντας λοιπὸν στῇ μνήμη μου τὸν μύθο τῆς "επανόδου τῶν Ηρακλειδῶν", καὶ ξεκινώντας απὸ αυτόν, θα απαντήσω στο ερώτημά που ἔθεσα στο τέλος τῆς προηγουμένης ανάρτησης.

Η μυθολογία παρουσιάζει αυτὴ τὴν κίνησῃ ως επιστροφὴ τῶν απογόνων τοῦ Ηρακλή, ποὺ ἤρθαν για να διεκδικήσουν ὅσα τοὺς εἶχε κληροδοτήσει εκεῖνος. Απὸ τὴν Ναύπακτο πέρασαν μὲ πλοῖα στην Πελοπόννησο, νικῶντας τὸν εγγονὸ τοῦ Αγαμέμνονα, τὰ τρία ἀδέλφια, ποὺ ἤταν επικεφαλῆς τοὺς, ἵδρυσαν τὰ τρία δωρικὰ βασίλεια τοῦ Ἄργους, τῆς Σπάρτης καὶ τῆς Μεσσηνίας. Πρόσφυγες απὸ τὴν Πύλο καὶ αλλοῦ συνέρευσαν στην Αττική, ποὺ αργότερα δέχτηκε επίθεση απὸ τοὺς Ηρακλῆδες, ἔνας χρησμὸς τοὺς εἶχε υποσχεθεὶ ὅτι θα νικούσαν, ἂν απέφευγαν να σκοτώσουν τὸν βασιλιὰ τῆς Αθήνας Κόδρο, αλλὰ ο Κόδρος μὲ αυτοθυσία κατάφερε να τοὺς αναγκάσει να τὸν σκοτώσουν, καὶ ἔτσι σώθηκε η Ἀθῆνα. Οι γιοὶ τοῦ Κόδρου ἤταν οι ηγέτες τῆς μετανάστευσης στην απέναντι ακτὴ τοῦ Αιγαίου, ὅπου ἵδρυσαν τὶς ιωνικὲς πόλεις τῆς Μικρὰς Ασιάς. Αποίκους ἔστειλαν επίσης καὶ οι Ηρακλῆδες στην Κρήτη, στην Ρόδο καὶ σὲ ἄλλα μέρη.

http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%94%CF%89%CF%81%CE%B9%CE%B5%CE%AF%CF%82

Κατὰ τὸν Antony Andrewes η κατανομὴ τῶν ελληνικῶν διαλέκτων αρκεῖ σχεδὸν απὸ μόνη τῆς να αποδείξει ὅτι πράγματι ἔγινε μία τέτοια μετακινήσῃ πληθυσμῶν. Στο βιβλίο τοῦ "Αρχαία Ελληνικὴ Κοινωνία" (απὸ τὶς εκδόσεις Μορφωτικὸ Ιδρυμα Εθνικῆς Τράπεζας) αναφέρει:

"H κύρια διάκριση γίνεται ανάμεσα στις διαλέκτους που ονομάζονται δυτικοελληνικές, δηλαδὴ τῇ δωρικῇ μαζὶ με τὴν ομάδα διαλέκτων που λέγονται βορειοδυτικὲς καὶ τὶς μιλούσαν στην Ηλεία καὶ αλλοῦ, καὶ στις ανατολικοελληνικὲς διαλέκτους, δηλαδὴ τὴν ιωνική, τὴν αιολικὴ καὶ τὴν αρκαδοκυπριακή. Η ιωνικὴ εμφανίζεται στα νησιὰ τοῦ κεντρικοὺ Αιγαίου, στην Εὔβοια καί, σὲ ελαφρῶς παραλλαγμένη μορφή, στην Αττική. Τὴν αιολικὴ τὴν μιλούσαν στην Λέσβο καὶ στην απέναντι ασιατικὴ ακτὴ με κάποιες ιωνικὲς επιδράσεις, καθὼς καὶ στην Βοιωτία καὶ στῇ Θεσσαλία σὲ μία ποικίλλουσα πρόσμειξη με τὴν βορειοδυτικὴ ελληνική."

http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%91%CE%B9%CE%BF%CE%BB%CE%B5%CE%AF%CF%82

Στην παράδοση τοῦ αιολικοῦ αποικισμοῦ ηγετικὸ ῥόλο παίζει τὸ γένος τῶν Ατρειδῶν τῆς Πελοποννήσου μὲ τὸν ἴδιο τὸν Ορέστη ἣ τοὺς απογόνους τοῦ. Ο Παυσανίας κάνει μία πολὺ σύντομη αναφορὰ στον αιολικὸ αποικισμὸ λέγοντας ὅτι σὲ αυτὸν συμμετείχαν Λακεδαιμόνιοι καὶ ο εγγονὸς τοῦ Ορέστη, Γρας.

Απὸ τὸν Αριστοτέλη γνωρίζουμε ὅτι τὸ ισχυρὸ γένος τῶν Πενθιλιδών, μὲ γενάρχῃ τὸ γιο τοῦ Ορέστη Πενθίλο, εἶχε αναλάβει τῇ βασιλείᾳ στην πόλη τῆς Μυτιλήνης κατὰ τοὺς Πρώιμους Αρχαϊκοὺς χρόνους. Δυναστεῖες μὲ τὸ πατρωνυμικὸ Πενθιλίδαι μαρτυροῦνται καὶ σὲ ἄλλες πόλεις τῆς Λέσβου. Ο Στέφανος ο Βυζάντιος παραδίδει ὅτι ο Πενθίλος ἤταν ο επώνυμος ἥρωας μιᾶς μικρῆς πόλης στῇ Λέσβο, τῆς Πενθίλης.

Τέλος, υπάρχει καὶ μία ἅλλῃ πληροφορία που μας δίνει η Σαπφὼ σὲ κάποιο ποίημα που αποδίδει τὴν ιδρύσῃ τοῦ ναοῦ τῆς Ἥρας στῇ Λέσβο στους Ατρεῖδες. Η μαρτυρία αυτὴ αποτελεῖ επίσης ἕνα βασικὸ επιχείρημα ὥστε να συμπεράνουμε ὅτι η λατρεία κάποιων θεῶν στο νησὶ τῆς Λέσβου κατάγεται απὸ τὸ Ἄργος.